Trưa thứ Bảy mở
thùng thơ, cuốn Radio Mùa Hè, thơ Phan Hiện Hạo, đến đúng lúc tôi đang suy nghĩ ngày mai sẽ đọc gì. Thú
thật là bìa và tựa sách đã thấy qua đâu đó có lúc khiến tôi tò mò chú ý, có lẽ vì mình đã
đọc và quen thuộc với lối “phát sóng” trên băng tầng này, cũng có lẽ mùa cách
ly, con người thèm phiêu lưu đến những vùng miền nhiễu âm.
“Te te... tò tí te...
Good morning, anh chị em thủng nhĩ.
Đây là tiếng nói cô đơn,
Phát thanh từ nước Mỹ,
Giữa đồng bắp miền Trung Tây,
Trên băng tầng lưu vong không hối tiếc.”
Tôi ngừng đọc. Lắng nghe. Đã từ lâu tôi có một thói
quen xấu, khi đọc thơ trí não tôi tự động phân loại rành rọt. Một: loại thi ca gây cho mình cảm hứng. Hai: loại không gây cảm hứng nếu không
muốn nói làm mình mất hứng. Vậy mà lật tới
lật lui, đọc đi đọc lại, tật xấu không nổi lên. Thay vào đó tôi thấy mình chăm
chú lắng nghe. Tôi trở lại lần tay trên bìa sách, khoảng
trắng với những vân vạch to
nhỏ ngắn dài của biểu đồ tần số như phát lên một âm thanh vừa rè đục vừa trong
vắt. Ở một nơi chừng như trống rỗng trắng xóa, ý tưởng mọc lên giữa âm thanh
nhiễu loạn. Và bài Radio mùa hè tiếp tục văng vẳng:
“Hôm nay
trời cứng
Sẽ
ngỏng đến 37 độ C
Không
mưa và ngột ngạt áp thấp
Vì
những chuyện điên ở phía Đông.
Để cứu đứa con mình,
một người mẹ tự sát.
Hai người đàn bà truồng
Ôm ghì lấy thân thể đất đai.
Đám đông căng biểu ngữ trên cầu,
Tìm cách cứu dòng sông
nhưng bị đạp xuống
nước.”
Lời tường thuật dửng dưng ngắt quãng
khiến người đọc không thể không liên tưởng đến cái mặt trái phi lý của sự việc,
những mâu thuẫn, mối liên hệ được mất, ý chí và sự đầu hàng của con người, dù
trong vô thức hay ý thức. Lưu ý cụm từ “trời cứng sẽ ngỏng,” thủ thuật “incongruous
juxtaposition” trong thi ca chăng, nhưng hiệu ứng của nó là cái hài, không phải
cái hài dùng để chọc cười vô tội vạ, mà để nói lên tính mâu thuẫn của đối tượng,
một đối tượng chẳng có gì đáng cười.
“Phía Tây vẫn bình thường:
Làm việc, ăn ít mỡ, lái xe
Qua những đường lòng vòng,
Đèn đỏ giúp quá trình rã tan chậm lại.
Cuộc đời là tảng băng,
Hao nhanh hơn ngày nắng.”
Âm thanh tự lúc nào đã bắt sang hình ảnh
chuyển động. Không thể chỉ lắng nghe nữa, mà phải nhìn, phải thấy. Cái mà chúng
ta say mê gọi là cuộc đời, đi qua những
nẻo đường lòng vòng, chậm lại, ít nhiều, dài ngắn, trở về thực chất, một “quá trình rã tan”. Mới nghe như cụt ngủn,
nhưng chỉ là bắt đầu, ngày nắng hao đi chính là lúc thơ xuất hiện, một cuộc đối
thoại, ở đó mọc lên những chuỗi dài hình ảnh của một thế giới tư tưởng.
Qua những trang thơ, người đọc có thể
tìm thấy khung cảnh, trạng thái, âm hưởng, tính chất, thời khắc, bằng thứ ngôn
ngữ không thỏa hiệp, thậm chí hằn học, kinh tởm:
“Đây
là thời chủ nhân ăn mày ăn nhặt
trong
khi đầy tớ nhân dân ăn ngập mặt, ngập mũi
ăn
hớt, ăn bẩn, ăn tục, ăn lận, ăn chặn, ăn cướp, ăn gian,
ăn
tham, ăn lường, ăn bịp, ăn suông, ăn ké, ăn chia, ăn sống
ăn
lạnh, ăn nóng, ăn theo, ăn chực, ăn vạ, ăn lẻ, ăn
ăn
tất tần tật
chỉ
trừ ăn năn
ăn
không sợ trả miếng.”
Nhưng giữa cái thời đại của “người sống ở nghĩa trang và người chết ngồi
ở nhà hàng” này, con người vẫn “như
bông hoa, tiếng mõ chiều”, vẫn “sống
qua những thời khắc bị đầu độc / đến nỗi tình thương cũng gây dị ứng buồn.”
, sống trong một “đất nước bụng trương”,
một “thời đại bùn lầy / muốn làm người chúng ta phải ra đi.”
Dọc ngang suốt những trang sách là tâm
trạng của kẻ phải bỏ nhà ra đi, lưu vong xứ lạ, những người dù “ăn mặc chải chuốt nhưng đứng ngồi lố nhố”,
những người đang “ngậm ngùi một quê hương
đã mất”:
“Hoang
mang và phấn khích
Chúng
ta đặt chân lên miền đất lạ
Không
khí lạ, nhà cửa lạ, tiếng nói lạ,
Cầu
tiêu lạ, người ta lạ,
mình
là người lạ.”
Cầu tiêu lạ? Vâng, chữ nghĩa đôi khi
như muốn gây sốc, nhưng thật đắt, và thi ca đã được dùng như con dao sắc rọc thủng
bức màn hiện sinh cho ta thấy cái ẩn mật bên trong.
Phan Nhiên Hạo cũng nói đến những thay
đổi, khó khăn, gầy dựng, giữa những ám ảnh và mất mát, trong hoài niệm về sự khốn
cùng, bài ca của ý chí, hy vọng và tình yêu vang cao xa, những điều tuy cũ kỹ
muôn đời nhưng luôn luôn nằm trong tâm thức kẻ khao khát sống. Sống như một con
người:
“Chúng
ta đến xứ sở này xa lạ
ra
đi chưa hết lạ
nhưng
không bao giờ thôi yêu mến
mặt
hồ đại dương
căn
nhà chở che hạnh phúc
lối
mòn nhỏ ven rừng con ta bước tiên khởi tự do.
Đây
là nơi chúng ta hàn gắn mình
Như
thợ giày khâu vết thương há miệng
Sau
đường dài ngập máu
sau
đường dài ngập phân
sau
chợ chiều cân xác chết chiến tranh
một
triệu tiếng chuông không mua hết oan hồn.
Đây
là nơi chúng ta sống đàng hoàng
và
chết vào buổi chiều có cánh
bay
về một xứ sở đã xa.
Địa
lý của chúng ta ở giữa những kinh tuyến của u hoài
và
triển vọng
lịch
sử của chúng ta như mặt trống
đau
đớn và âm vang
không
bao giờ im lặng
không
bao giờ sơn phết
không
bao giờ lãng quên.”
Đọc Phan Nhiên Hạo, người đọc không cần
phải thứ tự, có thể đọc bài chính giữa, trở lại bài đầu, lật bài sang trang, xuyên
suốt những trang sách, người đọc có thể nhận thấy những nụ cười nhạt chen giữa
sự nghiêm túc, thành thật. Thơ gọn, mực thước, cô đọng, không cần nhiều lời trữ
tình, không ướt, nhưng đậm đặc thanh âm và hình tượng. Thơ anh thoát ra khỏi
cái “khẩu khí” hư ngụy, từ chương, giả trá vốn trì kéo thơ ca Việt Nam từ trung
đại cho đến hiện đại. Và, không thể bỏ qua tính hài, mà ở đây, phải được hiểu
là tính mâu thuẫn của sự vật được nhìn qua lăng kính thi ca:
“Nhìn
xuống quá nhiều cầu tiêu mỗi ngày
sau
cùng bạn thấy như loa
lải
nhải bài ca bốc mùi
về
sự khốn cùng và hy vọng.”
Đọc Phan Nhiên Hạo đến bài thứ tư, thứ
năm, người ta sẽ nhận ra sự thú vị bất ngờ. Thơ anh không làm cho người đọc ủy
mị, mơ mộng, ngược lại, thơ anh khiến người đọc thấy mình sáng suốt, tỉnh táo,
như người lái xe vừa qua khỏi một khúc đường quanh co sương mù, những điều thường
lệ bấy lâu khuất mắt bỗng hiển hình rõ nét, chân thể như bản chất nguyên thủy chính
nó. Như bài “cá trong giếng”:
“Khi
con nhỏ em họ tôi
câu
cá rô, chiên giòn
còn
vài con thả giếng,
nước
đục và không sâu
nó
nói: “Đây là những con cá may mắn.”
Nhưng
mỗi ngày
Hàng
chục lần gàu sắt
giáng
xuống,
tôi
biết đây là địa ngục trần gian
của
những kẻ sống sót.”
Đọc thơ Phan Nhiên Hạo, tôi nhận ra
mình, tôi gặp lại quê hương của tôi, thành phố của bạn bè tôi, nghe được tiếng “trời mưa từ sáng đến chiều”. Thơ anh
mang thông điệp của một người đã qua bên kia bờ dòng sông, vẫn ngụp lặn tìm, những
buổi sáng tỉnh dậy ở bên này, lồng ngực vẫn đầy những xáo động từ giấc mơ đêm
qua bên kia. Thơ anh đưa tôi trở về những ngày còn ở lại, những buổi sáng bị cổ
động tập trung ở quảng trường tập thể dục buổi sáng, nơi “Âm nhạc trở nên nhọn như tên / mỗi ngày bắn ra từ loa sắt ; xuống những
mái nhà, đường phố, cỏ cây, đồng ruộng / đình chùa, bữa ăn, giấc ngủ / khoảnh
khắc yêu nhau vợ chồng ọp ẹp / giây phút linh thiêng kẻ sắp lìa đời.”
Đọc Phan Nhiên Hạo để nhớ về một quê
hương có những trang sử cần được viết lại từ những người sống và chứng kiến
ngày “Xe tăng T54 thủ dâm trước dinh Độc
Lập / thụt thụt nhiều lần lên thảm cỏ xanh / sướng ngất trong cơn co giật / sốt
rét.” Đọc Phan Nhiên Hạo cũng để quên đi hướng tới “Nhìn con cái mình lớn lên / chúng ta bồi hồi tương lai giống Tiên Rồng
khỏe mạnh / nở trứng xứ người / và ngậm ngùi một quê hương đã mất. Những con đường
đã mất, xe đạp xanh đã mất / mùa hè hoa phượng đỏ Komtum đã mất / sông đã mất rồi
biển sẽ mất.”
Đọc thơ anh để thấy chặng đường dài thế
hệ chúng tôi đã đi qua tuy không hiển vinh, nhưng đầy rãy những thời khắc miệng
ngậm mắt thao láo. Và từ những kinh nghiệm tan tác, mất còn, người ra đi bắt đầu lại từ đầu trên quê hương
xa lạ: “nơi chúng ta thấy thế giới lần đầu”.
Và chúng ta ai cũng có thể cảm nhận được những lúc “trải qua nhiều giờ khắc suy nghĩ về số phận / vặn đồng hồ báo thức,
nhìn ngắm bức ảnh cũ, rồi đi ngủ / bao giờ cũng nhét cuốn từ điển dưới gối /
phòng trường hợp gặp người lạ trong giấc mơ.”
Tôi đọc Phan Nhiên Hạo đến đoạn “Nguyễn Tuân nói: “tôi còn sống đến hôm nay /
Nhờ biết sợ”, con chuột nói: “tôi ăn no
/ vì biết tôn kính mèo.” Đặng Tiểu Bình nói: / “mèo đen mèo trắng, no problem,
miễn bắt được chuột”, tôi không thể
không liên tưởng đến thời đại của chúng ta, mới thứ Sáu vừa qua, Facebook CEO Mark Zuckerberg, sau 16 giờ im lặng
kể từ khi Twitter lên tiếng đã nói: “Tôi
hiểu rất nhiều người giận giữ vì chúng tôi đã giữ y nguyên những lời đăng tải của
Tổng Thống, nhưng chúng không vi phạm gì...”
Tôi đọc Phan Nhiên Hạo, thấy như mình vừa
đang trở về vừa đang bước tới:
“Em
thân yêu
hãy
tin tôi
Sẽ
đến ngày cánh rừng không còn cây để cháy
cha
mẹ chúng ta trở về cánh đồng
đàn
bà & vịt gà & ước vọng mây bay
từ
trên đồi cao em sẽ thấy xứ sở này
nhỏ
hẹp, mặn chat, rất gần mặt trăng
giống
hệt con tàu hỏa
cũ
kỹ và luôn trật đường ray
sau
cùng sẽ đi hết đường xích đạo
qua
những thế kỷ lầm lạc, đẫm máu
đến
ga cuối cùng, chúng ta sẽ hiểu nhau.”
Hôm nay, thế giới và đất nước nơi cưu
mang tôi đang bốc cháy, tôi cảm ơn “Radio Mùa Hè” đã phát ra những âm thanh ở tần
số mà tôi có thể bắt được và cho tôi một góc trú ẩn trong đó. Xin trân trọng biết
ơn và xin giới thiệu sách quý.
Hòa Bình Lê
30 tháng 5, 2020
Sơ
lược về tác giả: Phan Nhiên Hạo sinh năm 1967 tại Kon Tum. Cha anh là một sĩ
quan trong quân lực Việt Nam Cộng Hòa. Phan Nhiên Hạo tốt nghiệp Đại Học Sư Phạm
ngành văn chương tại Sài Gòn năm 1989 và sang Mỹ năm 1991. Tại Mỹ, Phan Nhiên Hạo
học cử nhân văn chương Anh- Mỹ (1998) và cao học thư viện (2000) tại đại học
UCLA. Anh cũng có bằng cao học nhân chủng học văn hóa (2011) từ đại học
Illinois. Hiện anh làm việc cho một thư viện đại học tại Illinois. Phan Nhiên Hạo
đã xuất bản ba tập thơ: Thiên Đường Chuông Giấy (1996), Chế Tạo Thơ Ca 99-04
(2004), Radio Mùa Hè l(2019). Anh cũng là tác giả hai tuyển tập thơ được dịch
sang tiếng Anh: Night, Fish, and Charlie Parker (2005), Paper Bells (2020).
Phan Nhiên Hạo hiện chủ trương tạp chí điện tử văn học litviet (litviet.org),
nơi có đăng lại nhiều sáng tác của anh. Độc giả có thể tìm mua tập thơ Radio
Mùa Hè trên Amazon, https://www.amazon.com/Radio-M%C3%B9a-Vietnamese-Nhien-Phan/dp/1927781787.