Nhà
thơ Trần Huiền Ân
Photo by Phạm Cao Hoàng (Tuy Hòa, 2012)
Trần Huiền Ân sinh năm 1937 tại Sơn Hòa, Phú Yên. Ông thuộc thế hệ lớn lên trong kháng chiến chống Pháp và trưởng thành sau khi đất nước bị chia cắt. Ông sớm tham gia vào dòng văn học miền Nam với những bài thơ đăng trên tạp chí Bách Khoa và tuần báo Tuổi Xanh. Nhiều bài thơ của ông được soạn giả Bùi Văn Bảo sử dụng làm bài học thuộc lòng cho học sinh ở các lớp cuối cấp của bậc tiểu học trong các bộ sách giáo khoa VIỆT NGỮ TÂN THƯ (1961) và TÂN VIỆT VĂN (1964).
Về bút pháp, ông là người cẩn thận từng câu từng chữ. Chữ nghĩa của ông đơn giản, dễ hiểu, gần gũi với đời thường, kỹ thuật điêu luyện, ý tưởng sâu sắc. Sở trường của Trần Huiền Ân là thơ vần 7 chữ hoặc 8 chữ. Thơ ông gieo vần rất chuẩn mực nhưng khi đọc chúng ta thấy câu chữ tự nhiên, ý tưởng mạch lạc, không gượng ép. Trần Huiền Ân làm thơ giống như một người kể chuyện. Nhiều bài thơ của ông có dáng dấp cúa truyện rất ngắn, trong đó có cốt truyện, có thông điệp ông muốn nhắn gửi. Ông sử dụng rất nhiều hình ảnh để minh họa cho cảm xúc nên nhiều bài thơ của ông có dáng dấp của một bức tranh.
Chủ đề chính trong thơ Trần Huiền Ân là QUÊ HƯƠNG. Có thể nói, nhắc đến Trần Huiền Ân là nhắc đến những bài thơ về quê hương - những bài thơ làm cho người đọc yêu đất nước, xóm làng của mình hơn. Ông là một trong những người đi tiên phong trong việc hình thành dòng thơ quê hương này. Những ai từng học tiểu học vào thập niên 60 hẳn còn nhớ bài thơ “Chuyến đi dài”.
CHUYẾN ĐI DÀI
Tuổi niên thiếu vốn nhiều
mơ lắm ước
Tôi đã nuôi trong trí
chuyến đi dài
Biết bao giờ cho thỏa được
lòng trai
Chân bé quá, không mang
hài vạn dặm
Để ngày tháng vơi đôi phần
thăm thẳm
Bản đồ đây tôi dự ước
hành trình…
Giữa phương Nam biển dội
sóng thanh bình
Tôi sẽ lấy Côn Sơn làm khởi
điểm
Sau giây phút để tâm hồn
mặc niệm
Lắng không gian nghe tiếng
gọi tiền nhân
Đường thênh thang chí quyết
cũng xem gần…
Đây Phú Quốc mùi quê
hương tỏa rộng
Hà Tiên với cảnh non chùa
thạch động
Kiên Giang còn Nhật Tảo
sáng ngàn năm
Mắt cô em Cái Sắn tựa
trăng rằm
Bao la quá ruộng Cà Mau xếp gợn
Thuyền độc mộc xuôi trên dòng Cái Lớn
Xuyên kênh đào về trẩy hội Tây Đô
Lòng Hậu Giang bát ngát tận đôi bờ
Cùng hẹn với sông Tiền trôi chậm rãi
Sen Đồng Tháp phơi màu tươi thắm mãi
Núi Điện Bà che rợp bóng tôn nghiêm
Trăng Sài Thành e thẹn dưới đèn đêm
Hai ngả nước ai Đồng Nai, Gia Định?
Bờ Long Hải chiều êm rây nắng tịnh
Bưởi Biên Hòa ngọt lịm khách miền xa
Trà B’Lao sưởi ấm nếp môi già
Đà Lạt gió quyện vầng mây thác nước
Rừng Ban Mê suối đờn nai khẽ bước
Buồm lao xao Phan Thiết rộn niềm vui
Ngọn Tháp Chàm cô quạnh tiếc ngày trôi
Tàu vạn quốc về Cam Ranh chen chúc
Thùy dương rủ Nha Trang thêm hiền thục
Đá Bia còn nguyên nét triện người xưa
Bãi Tam Quan cát mịn ấp chân dừa
Guồng xe tưới sông Trà gieo bụi trắng
Ngũ Hành ngắm mặt Hàn Giang phẳng lặng
Hải Vân đài cây vút tuyệt đường chim
Nửa khuya chuông Thiên Mụ vọng êm đềm
Cả Hương Ngự la đà theo nhịp trúc
Cầu Hiền Lương…
sẽ nối tình Nam Bắc
Xóa nhòa đi dòng phân cách thương đau
Từ Nam Quan cho đến mũi Cà Mau
Liền một dải
Và chuyến đi lại tiếp…
Men theo bóng dãy Trường Sơn trùng điệp
Sóng Thái Bình reo đón bước phiêu du
Qua Đèo Ngang nghe nhạc gió vi vu
Tới Thanh Hóa lúa vàng đùa trong nắng
Dân hoan lạc nhờ được mùa Nông Cống
Đem nén nhang vào lễ tạ Đền Sòng
Cầu Hàm Rồng chênh chếch bắc ngang sông
Trên dòng Mã nước in màu sông núi
Dìu dịu lúa non bình nguyên Nhị Thái
Tình ngọt ngào như nhãn trại Hưng Yên
Gió Đồ Sơn xua sóng bạc dịu hiền
Cửa Nam Triệu nước hai dòng mặn nhạt
Chiều Hạ Long mây vương
tình man mác
Với chân trời sắc nước lẫn
màu xanh
Sóng nhấp nhô vờn khe đá
chông chênh
Thuyền nhẹ lướt, phải đây
miền nước nhược?
Động Đầu Gỗ ánh chập chờn
huyền hoặc
Hang Hanh nghe khoan nhặt
nhạc âm vang
Đây Hòn Gai, đây Bái Tử,
Hạ Long
Mà đâu bóng rồng thiêng
sa hạ giới?
Núi Truyền Đăng thơ đề
còn in mãi
Ngược sông Thương lên trẩy
hội Tam Thanh
Chàng ra đi theo tiếng gọi
quân hành
Để thiếp phải tháng năm
trong mòn mỏi
Nàng Tô Thị đứng trông về
biên ải
Ngàn năm còn chờ đợi bóng
chinh phu
Chim Hà Giang buông nhịp
hót “bắt cô”
Trên bến nước sông Lô còn
tiếng hát
Nương bóng Hoàng Liên cây
cao bóng mát
Rồi xuôi về theo sóng nước
sông Hồng
Mây chịu tang Yên Bái có
còn không?
Và Yên Thế còn tấm gương
Đề Thám?
Bắc Ninh đẹp nhờ cảnh
chùa Long Giáng
Sơn Tây buồn vì mây quyện
Ba Vì
Đền Hùng mờ sương khói tỏa
uy nghi
Non sông Việt nhờ tay ai
dựng lập?
Sớm Hòa Bình, Chợ Bờ vui
vẻ họp
Bến sông Đà dòng nước chảy
cong cong
Tháng hai về xem trẩy hội
chùa Hương
Hay trở bước lên thăm đền
Thánh Gióng?
Về Hà Nội một ngày thu
gió lộng
Cảnh núi Nùng sông Nhị dấu
ngàn xưa
Sóng Hồ Tây gợn bởi bước
Hai Bà
Hay là bởi trâu vàng xưa
nhớ mẹ?
Đống Đa kia mồ chôn muôn
vạn kẻ
Hồ Gươm còn thức ngủ bóng
rùa thiêng?
Cầu Long Biên mấy nhịp bắc
trường giang
Ô năm cửa mở đón chào lữ
khách…
Đây Thăng Long bụi đường
ta rũ sạch
Sống với lòng Đất Mẹ, với
kiêu sa
Bàn tay vỗ nhịp ta ca
Ca tình sông núi chan hòa
lòng trai
(1960)
Ghi chú: bài này viết chung
với Yên Hà.(1)
Tuổi thơ của Trần Huiền Ân gắn liền với những nhọc nhằn của dân tộc trong bối cảnh toàn dân đứng lên đánh duổi thực dân Pháp. Thời gian này, 95% người dân không biết chữ. Được đi học ở giai đoạn này là niềm hạnh phúc của ông. Trong bài “Hẹn Xưa”, viết năm 1966, ông kể lại chuyện ông đi học trong những ngày tháng ấy. Thời gian học là ban đêm. Nơi học là mái hiên đình. Ngòi bút là tre vót nhọn và giấy vở thì rất thô sơ, được chế biến từ rơm. Khó khăn là như vậy nhưng ai cũng đều ham học với ước vọng mai sau sẽ góp phần xây dựng quê hương.
HẸN XƯA
Tôi đi học giữa những
ngày kháng Pháp
Áo quần thô xám nếp vải
xi ta
Đêm đến lớp ngọn đèn chai
gió táp
Tắt vội vàng khi tiếng
máy bay qua
Chúng tôi ngồi quanh hiên
đình chật hẹp
Bóng thầy chao trên vách
chắn phên thưa
Chòm tóc ngắn bên những vồng
tóc kẹp
Ngước uống từng lời mắt
sáng đong đưa
Ngòi bút dùng gốc tre già
vót nhỏ
Giấy nam trung còn dấu sợi
rơm hiền
Son thầy phê vàng hoe màu
thuốc đỏ
Tôi nâng niu từng nét chữ
nghiêng nghiêng
Tan buổi về lo chăn bò, cắt cỏ
Đắp nước, thăm đồng, mót lúa, đuổi chim
Thương cha mẹ già nua còn khốn khó
Nước mắt xuôi hàng..máu ngược về tim
Tuổi học trò của tôi là thế đấy
Trên đất khô cằn vượt nở hoa tươi
Quen thuộc quá nên nhọc nhằn chẳng thấy
Vòng tay ôm hoài bão ấm môi cười
Chúng tôi căm hờn quân thù tàn ác
Đốt sách, giết thầy, phá sập trường quê
Lưỡi lê nồng tanh máu người bạo sát
Đã không chừa em nhỏ mới a b
Chúng tôi nguyền lớn lên cùng xây dựng
Đất nước Việt Nam độc lập hòa bình
Cho những ngôi trường oai nghi sừng sững
Tiếng hát học trò thêm sáng bình minh
Và bây giờ theo tháng ngày xưa tính
Bạn bè trôi lưu lạc mất trong hồn
Tôi ngỡ ngàng tra thân vào nghiệp lính
Chợt giật mình nhìn lại hẹn lớn khôn
Buổi hàng buổi theo đoàn quân tiến bước
Ra thao trường tắm nắng gội mồ hôi
Tôi nhìn các em – nhìn tôi thuở trước
Chạy dọc đường bưng rổ bánh mâm xôi
Lời em rao lên cao rồi tắt nghẽn
Tầng dư ba không lả lướt chào mời
Đôi tay gầy cặm xương vào xác én
Khấp khểnh chân trần nhịp thở chùng hơi
Bán đi em, nhanh nhanh về đi học
Rồi thả trâu, rồi bế bé, trông nhà
Tôi xét mình xin cúi đầu trách móc
Bao lỡ lầm thiếu sót phận anh cha
Nên các em còn bơ vơ đói rách
Sớm tảo tần mong kiếm bát cơm vơi
Bốn năm tuổi mũi thòng chưa lau sạch
Đã đua tranh chen chúc với dòng đời
Tôi tự hỏi mình xưng tên chiến đấu
Cho các em cùng nối mộng cao xa
Hay cho những người cười trên lửa máu
Thêm sang giàu nhờ xáo thịt nồi da?
(1966)
Trong bài thơ này, ông đã nhắc đến người thầy bằng những dòng chữ rất thân thương. Nhiều năm sau này, ông vẫn còn nhắc đến những người thầy ấy trong một số bài viết với lòng kính trọng và biết ơn.
Trần Huiền Ân là một nhà giáo. Ông có nhiều bài thơ viết về học trò của ông. “Học Trò Tôi”, viết năm 1964, là một bài thơ hay. Bài thơ ghi lại hình ảnh thật dễ thương của học trò ông ở một số ngôi trường thuộc tỉnh Phú Yên sau năm 1954. Thời chiến tranh, nhiều em không đi học được; đến khi hòa bình lập lại mới có thể đến trường. Do vậy, một số học sinh tuổi đã lớn, có học sinh bằng tuổi ông thầy. Ngoài giờ học, các em phải làm đủ thứ công việc để phụ giúp gia đình, nhất là ở vùng nông thôn. Bài thơ thể hiện sự gắn bó, yêu thương và trách nhiệm của người thầy. đối với học trò.
HỌC TRÒ TÔI
Ngày mới bổ ra (2)
Tôi dạy ở một vùng quê không thấy chân trời mặt biển
Học trò tôi
Đứa lớn bằng tôi
Đứa nhỏ như con chiền chiện
Áo cánh quần đùi
Mo cơm dỡ trên vai
Lủi bước chân không
Miệng nhẩm học bài
Đi học không bao giờ trễ
Việc lớp việc trường giúp thầy nào nệ
Bẽn lẽn cười không dám nhận lời khen
Những buổi trưa ở lại đến nhà quen
Bẻ cau mướn kiếm vài trái về cho mẹ
Hoặc rảo ngoài gò đào hang bắt dế
Gài con gà con cuốc nấu canh
Những đứa học trò hiền như cụm lúa xanh
Thiệt thà tựa vị khoai bùi mía ngọt
Bị điểm xấu thì nỉ non nỉ nọt:
Thưa thầy, thà đánh chục roi
Nước mắt khoanh tròng chực chảy dòng đôi…
Vài niên khóa giã các em ở lại
Tôi xuống núi, trả cho đàn em dại
Những đồi cao, lũng thấp, tuổi ngây khờ
Về tỉnh thành có đèn điện ô tô
Tà áo gió buông lơi dài đại lộ
Học trò tôi
Mai thả cánh như bướm đầy khắp phố
Những chân giày chân dép nhịp nhàng reo
Chẳng đứa nào trong chiếc túi tí teo
Không có vài đồng để mua cà rem, bánh sữa
Vài đứa được mẹ cha chiều hơn nữa
Có anh đưa chị đón lúc đi, về
Vài đứa bạn bè trông thấy mà mê
Bởi đi học bằng xe nhà bóng lượn
Lại vài đứa cha là sĩ quan, ty trưởng
Là kỹ sư, là bác sĩ có công xa
Trống tan rồi đủng đỉnh xách cặp ra
Tài xế đã ôm vô lăng ngồi đợi…
Học trò tôi
Mỗi năm thêm lớp mới
Mỗi năm tôi đón nhận biết bao tình
Dù những em có áo đẹp quần xinh
Đi học bằng xe VN hãnh diện
Hay những em tằn tiện
Bữa cơm trưa ăn muối ớt muối mè
Các em là măng mà tôi phải là tre
Tre phải đỡ cho măng non vượt dậy
Các em là những thiên thần mà mắt tôi trông thấy
Những thiên thần trỏ nẻo bước chân tôi…
(1964)
Trần Huiền Ân la người sống chí tình với bạn bè nên tình bạn là đề tài không thể thiếu trong thơ ông. “Bàn tay bẻ núi”, viết năm 1976, là bài thơ ông viết khi nhớ đến một người bạn thân. Như đã nói ở trên, ông thường dùng nhiều hình ảnh để minh họa cho cảm xúc. Hình ảnh trong bài thơ này là những hình ảnh đẹp về một tình bạn thủy chung trong mọi hoàn cảnh.
BÀN TAY BẺ NÚI
Tưởng tượng… bạn không nhìn ra ta
Má cóp làm như đã quá già
Trán thấp đôi lằn nhăn hiện rõ
Rối bù mái tóc bụi đường xa
Tưởng tượng… ta không nhìn ra bạn
Râu hùm tua tủa mày chuôi dao
Bàn tay bẻ núi căng gân thép
Áo khoác hờ phanh ngực tự hào
Tưởng tượng… một giây chìm lặng lẽ
Mắt nhòa tâm trí gọi ngày xưa
Rồi A một tiếng cùng vui sướng
Quên hết ngàn năm chuyện nắng mưa
Không thể, cho dù trong
tưởng tượng
Chìm chìm một phút lỡ
quên nhau
Không thể, cho dù trong
tưởng tượng
Cầm dao cắt ruột chẳng
nghe đau
Tưởng tượng… hôm nào ta đến
bạn
Chiều xanh xanh đẹp nắng
gay gay
Dưới này củi rẫy đen lem
luốc
Trên ấy mây trời trắng
nõn bay
Đêm đến gọi đàn sao mọc sớm
Vẫn sừng trăng cũ bạc
cong cong
Cùng ngồi đốt lửa hong
tâm sự
Ếch nhái kêu inh phía mặt
đầm
Tưởng tượng… ta cùng say
quá đỗi
Dăm vò rượu vục bát sành
to
Nghiêng nghiêng… mặt đất
nghiêng nghiêng nhỉ
Tiếng sóng xa như lắc mũi
đò
Ta lặng im nghe trời đất
nói
Ô kìa, trời đất cũng im
nghe
Con nhà ai khóc vu vơ đó?
Con cuốc thương thân gọi chớm hè?
Ta ngã mình trên sương cỏ ướt
Dưới giàn hoa mướp dịu dàng thơm
Sáng mai bạn sẽ mang ra chợ
Quả bí quả cà đổi gạo cơm
Ta ngủ vùi khi men rượu thấm
Đầu non trăng đã lặn phương nào
Những linh hồn nhỏ chung đau khổ
Nhấp nháy trên ngàn vạn chấm sao
Tỉnh dậy canh tàn chong lạnh buốt
Soi mình khơi bếp lửa tàn tro
Thảm thương ta chỉ vì mươi đấu
Con kiến loanh quanh miệng chén bò
Muốn thét to mà nghe cổ
khát
Ta thèm giọt nước giếng
trong veo
Ta thèm như bạn cười
khinh bạc
Bình thản yên xem ngọn lá
vèo
Tưởng tượng… cho dù trong
tưởng tượng
Đã thành có bạn ở bên ta
Ta dẫu nay lời hươu tiếng
vượn
Chút lòng riêng bạn hiểu
riêng ta
(1976)
Trần Huiền Ân sống một đời đạm bạc, không tranh đua, không hơn thua, không thù hận. Ông sống như một bậc hiền sĩ, thản nhiên trước những biến động của cuộc sống và sóng gió của cuộc đời. Giống như mọi gia đình ở miền Nam sau năm 1975, gia đình ông cũng gặp nhiều khó khăn trong thời bao cấp. Bài thơ “Trà say” mô tả hình ảnh gia đình ộng vào một ngày Chủ Nhật thời đó. “Vợ đội tơi đi từ sáng sớm / Để kịp chen chân ở cửa hàng”… “Lũ con nai nịt thành hiệp sĩ / Trên giường dàn trận quyết hơn thua / Gối làm khiên thước làm đoản kiếm/ Bốn thằng: ba tướng, một ngôi vua”. Hình ảnh thật ngộ nghĩnh. Trong gian khó, mọi người trong gia đình ông vẫn vui vẻ, vẫn sống chan hòa.
TRÀ SAY
Thức dậy thấy trời như rớt
bão
Sân tựa vườn hoang ngập
lá cành
Cây ngã cây nghiêng cây lảo
đảo
Giật mình con sẻ cóng bay
nhanh
Vợ đội tơi đi từ sáng sớm
Để kịp chen chân ở cửa
hàng
Bảy ngày mới có ngày chủ
nhật
Trong nhà mắm hết gạo
đang khan
Lũ con nai nịt thành hiệp
sĩ
Trên giường dàn trận quyết
hơn thua
Gối làm khiên thước làm
đoản kiếm
Bốn thằng: ba tướng, một
ngôi vua
Giây phút loay hoay nhóm
lửa bếp
Gió quạt lò than thoắt đã
hồng
Ta ngồi đun nước ngồi suy
gẫm
Lẽ tuần hoàn xuân hạ thu
đông
Trà đã không ngon không
có bạn
Ta đọc thơ xưa uống một
mình
Trà đã không ngon không
có thuốc
Thèm hơi khói nhỏ trắng
lung linh
Sờ túi vẫn nguyên là túi
trống
Nhưng giá còn chăng được
năm hào
Không nỡ sai con đội mưa
gió
Xóm nghèo quán cóc cũng
xa sao!
Ta đành uống cạn bình trà
mốc
Như uống lòng ta vào lòng
ta
Trà mốc cũng làm ta chuếnh
choáng
Bất giác kêu lên một tiếng
khà
Say trà nào phải như say
rượu
Để nói huyên thiên phủ đất
trời
Thu tay vào bụng tìm hơi ấm
Ta lặng nhìn mưa rơi… mưa
rơi…
(1980)
Và cuối cùng, tôi muốn đề cập đến một nét đặc biệt nữa trong thơ Trần Huiền Ân: Đó là “sự biết ơn”. Biết ơn thiên nhiên kỳ diệu, biết ơn những người đã đem lại những điều tốt đẹp cho cuộc đời này. Bài thơ “Ông lão trồng hoa” ghi lại câu chuyện ông lão căm cụi trồng hoa để đem lại niềm vui cho các gia đình mỗi khi Tết đến. Bài thơ là một thông điệp về sự tri ân đối với thiên nhiên, đối với những người thầm lặng đem niềm vui đến cho mọi người.
ÔNG LÃO TRỒNG HOA
Cứ mạnh thu là ông lão ấy
Suốt ngày cặm cụi với vườn
hoa
Biết bao khó nhọc công
lao vậy
Mới có màu xuân nở mọi
nhà
Mưa bụi tung trời ươm hạt
giống
Hòa phân ủ đất để chờ
hoai
Mầm lên lá bé gây nguồn sống
Cứ mỗi ngày thêm một đốt
dài
Thời tiết hợp rồi con khá
lớn
Lìa nhau ra chậu kiểng
xinh xinh
Từ nay ông lão thêm bề bộn
Chăm chút thân hoa rất tận
tình
Sớm dậy hong sương, trưa
chắn bóng
Chiều lo xới gốc, tưới, gia màu
Đêm đèn leo lét mờ lay động
Vạch nách soi chồi diệt lũ sâu
Không thấy khi nào ông lão rảnh
Lưng còng cúi mãi lại còng thêm
Trên môi điếu thuốc buồn tro lạnh
Bát nước đầy vơi vẫn cạnh thềm
Khuyết mấy vầng trăng hoa chớm nụ
Lả mình đón gió nhoẻn cười duyên
Từ xa ong bướm gom về đủ
Chớp cánh vờn quanh dệt cảnh tiên
Hoa nở chưa tròn bao kẻ ướm
Và hoa giã biệt chị em yêu
Vườn vơi hoa cũng vơi ong bướm
Cho đến hôm nao tuyệt dáng kiều
Hoa khắp mọi nhà phô sắc xuân
Đời vui quên bớt nỗi gian truân
Còn đây trơ mảnh vườn khô đất
Với chiếc lưng cong ngoại lục tuần
Buổi sáng đầu năm pháo nổ giòn
Gật gù hít nhẹ khói thơm ngon
Khoan thai nâng tách trà, ông lão
Tiếc khóm hoa xuân đã chẳng còn!
(1962)
Văn tức là người. Tho Trần Huiền Ân như thế nào thì con người ông như thế đó. Chơn chất. Thật thà. Ngay thẳng. Thủy chung. Ông đề cao sự chân thành, giản dị, lòng biết ơn và sự tử tế. Có những giai đoạn đời ông gặp nhiều sóng gió nhưng ông vẫn đạp sóng cỡi gió và ngẩng cao đầu bước đi. Đọc thơ ông không chỉ để thưởng thức, để chiêm nghiệm mà còn có thể học được một điều gì đó từ một trái tim nhân hậu luôn luôn dành tình cảm yêu thương cho con người và cuộc sống xung quanh chúng ta.
PHẠM CAO HOÀNG
Virginia, 1 tháng 8.2025
11)
Bài thơ “Chuyến đi dài” gồm 2 phần: phần viết về miền Nam là của Trần Huiền Ân
và phân viết về miền Bắc là của Yên Hà. Phần của Trần Trần Huiền Ân (Từ câu đầu
cho đến “Cầu Hiền Lương…” được soạn giả Bùi Văn Bảo (Bảo Vân) chọn in trong
sách giáo khoa Việt Ngữ Tân Thư dành cho học sinh cuối cấp của bậc tiểu học.
(2) Bổ ra - Bổ: bổ dụng, tức là được tuyển dụng. Ở đây có nghĩa là lúc được “bổ” làm giáo viên.